ضرورت بازنگري در مصرف كمك‌ها به افغانستان

افغانستان در اين هفته ميزبان مهماناني از شصت كشور جهان است.

برگزاري اجلاس انجمن انكشافي افغانستان (ADF) با شركت بيش از شصت كشور و نهادهاي تمويل كننده در حالي صورت مي‌گيرد كه قبل از آن كنفرانس‌هاي توكيو، برلين و لندن برگزار شده بود. پس از توافق بن براي چندمين بار كشورهاي تمويل كننده گرد هم آمدند و با تعهداتي سهم‌شان را در قسمت بازسازي و نوسازي زير ساخت‌هاي كشور اعلام داشتند، با آنكه مبالغ اين كمك‌ها مطابق آمار و ارقام ارايه شده بالا مي‌باشد، اما مكانيزمي كه براي مصرف و اجراي اين پروژه‌ها در نظر گرفته شده، كار كرد و تأثير عملي آن را بالاي زندگي مردم افغانستان اندك نشان مي‌دهد. با نگاهي به اجلاس گذشته در مي‌يابيم كه دولت افغانستان از اين كمك‌ها سهم اندكي را نصيب شده و انجوها و نهادهاي بين‌المللي كه بالاترين ميزان دريافت مبالغ را داشته‌اند، به خاطر فساد اداري و فقدان كنترل از بازدهي لازم و مثبت برخوردار نبوده‌ است.

چيزي كه بيش از همه مايه سوال و نگراني براي مردم و آگاهان جامعه مي‌باشد، اين است كه چرا در مصرف اين كمك‌ها شفافيت‌ لازم صورت نمي‌گيرد و چرا سعي نمي‌شود تا با ايجاد ظرفيت‌هاي مناسب، سهم دولت افغانستان را در دريافت اين كمك‌ها افزايش دهند.

چنانچه مي‌بينيم در اجلاس گذشته كمك‌هايي با اين شرح صورت گرفت كه سهم اساسي نصيب مؤسسات و نهادهاي شده كه هيچگونه نظارت و حسابرسي شامل حال آنها نمي‌باشد. براي آگاهي بيشتر نگاهي به گذشته مي‌اندازيم.

به تاريخ 21 و 22 جنوري سال 2002 كنفرانس توكيو داير گرديد. رياست اين كنفرانس را جاپان، ايالات متحده امريكا، اتحاديه اروپا و عربستان سعودي بر عهده داشت. در اين كنفرانس نمايندگان 61 كشور جهان و 21 نفر از موسسات حضور داشت. مجموع مبلغي كه براي افغانستان تعهد شده 5/4 مليارد دالر بود.

به دنبال آن كنفرانس برلين با حضور هيئت‌هاي 65 گانه از 56 كشور جهان در ماه مارچ 2004 برگزار شد.

در اين كنفرانس جامعه ملل مبلغ 2/8 مليارد دالر را براي سه سال جهت كمك به افغانستان تعهد كرد. پس از آن كنفرانس لندن برگزار گرديد. در اين كنفرانس نمايندگان بيش از هفتاد كشور گردهم آمدند. يكي از اهداف اساسي كه از سوي دولت افغانستان در كنفرانس لندن مطرح شد، دريافت حداقل پنجاه فيصد اين كمك‌ها به دولت افغانستان بود، متأسفانه اين خواست تا كنون به دلايلي مشخص عمل نگرديده است. پيش از كنفرانس لندن از مجموع كمك‌هاي تعهد شده كه 45/13 مليارد دالر بود از اين طريق به مصرف مي‌رسيد:

موسسات سازمان ملل متحد

انجوهاي بين‌المللي

صيلب سرخ‌ بين‌المللي

در اين ميان از مجموع كمك‌ها 22 فيصد 8/1 مليارد دالر از طرف صندوق كمك به افغانستان به دولت افغانستان و 78 فيصد به موسسات بين‌المللي و انجوها پرداخت شده است. موارد مصرف كمك‌هاي تعلق گرفته به دولت افغانستان نيز به اين شرح به مصرف رسيده است. از مجموع 8/1 مليارد دالر، پنجاه فيصد در خدمات بشري، 20 فيصد براي اعمار زيربناها به ويژه سركها (380 مليون دالر) و 900 مليون دالر براي امنيت مصرف شده است. فقدان ظرفيت سبب شده تا دولت افغانستان نتواند از اعتبار لازم در كسب اين كمك‌ها برخوردار باشد. در همين ارتباط وزير اقتصاد مي‌گويد: از تمام سي ميليارد دالري كه از سوي جامعه جهاني كمك شده، 10 ميليارد آن تا هنوز اصلاً به افغانستان نرسيده و به تازگي براي تحويل آن توافق صورت گرفته و از 20 ميليارد كمك به افغانستان فقط 5/3 ميليارد آن از طريق بودجه افغانستان به مصرف رسيده است. بر همين اساس بود كه كمك‌هاي وعده داده شده اولاً در بانك جهاني ذخيره مي‌گردد و بعد بنابر ضرورت در كابل انتقال يافته و در اختيار انجوها قرار مي‌گيرد. بيشتر كشورهاي كمك كننده اين مبالغ را به مصرف متخصصين و نيروهاي خودشان مي‌رسانند وجود هزاران مشاور خارجي سبب شده تا از مجموع كمك‌هاي امريكا 4/1 عوض معاش متخصصين آن كشور در افغانستان پرداخت شود. چنانچه داكتر شمس، وزير اقتصاد مي‌گويد: از كمك هاي هنگفت جامعه جهاني نصف آن مصرف كارمندان خارجي شده است. از سوي ديگر شيوه كاري انجوها در پروژه هاي بازسازي به گونه‌اي است كه در نهايت با فقدان كيفيت لازم اجرا و عملي مي‌شود. براي نمونه موسسه هاي خارجي مانند يو. اس. ايد. پروژه‌ها را به انجوهاي بين‌المللي مي‌سپارد، اينها آن را به انجوهاي افغاني مي‌دهد، اين سلسله دوام پيدا مي‌كند تا اينكه هر كدام بين پنج الي 20 فيصد از حجم پروژه را براي خود نگاه مي‌كند.

با توجه به اين وضع انتظار مي‌رود كه در اجلاس انجمن انكشافي افغانستان روي چند موضوع بحث و دقت لازم صورت ‌گيرد.

1- دولت افغانستان طي چند كنفرانس گذشته به خاطر فساد اداري و عدم اعتماد كشورها نتوانست اين كمك‌ها را مستقيماً جذب نمايد. حال بايد در اين اجلاس روي اين موضوع بحث شود كه با كدام راهكار مي‌توان بر اين مشكل فايق آمد و به فضاي بي‌اعتمادي پايان داد.

2- بيشتر كمك‌ها از طريق انجوها به مصرف رسيده است، ولي هيچگونه ارزيابي و نظارت بر كاركردهاي آنان صورت نگرفته است، بهتر است كه روي مكانيزم مصرف، نظارت و حسابرسي اين كمك‌ها نيز صحبت صورت گيرد.

3- مصرف درست و به جاي اين كمك‌ها مي‌تواند در ايجاد اميدواري بيشتر به مردم و تأمين امنيت از كارآيي مثبت برخوردار باشد، هم اكنون اين گمانه وجوددارد كه از اين همه كمك‌هاي صورت گرفته، چگونه استفاده صورت گرفته و چرا آثار آن در كشور محسوس نمي‌باشد؟ بنابراين ايجاب مي‌كند تا جهت اعتماد بخشيدن به مردم كارهاي عملي و محسوس بيش از همه وقت صورت گيرد. در غير آن مردم نسبت به وعده‌هاي داده شده با بي‌اعتمادي و بدبيني نگاه خواهند كرد كه عواقب آن جز ايجاد نااميدي، فاصله ميان مردم و دولت و تدام ناامني چيزي ديگر نخواهد بود.